709- کودک و اجتماع

بد نیست گاهی از دید کودکان خود به رفتارهایمان بنگریم. آیا مثال‌های زیر برای شما آشنا نیستند؟

*

کودک در تلویزیون می‌بیند که عمو فلانی و خاله فلانی از اهمیت قانون صحبت می‌کنند. صبح دارد به مهد کودک می‌رود. خودرو کرایه‌ای، او و چند بچه دیگر را مثل جوجه‌ماشینی کنار هم چپانده. دو تا جلو. پنج تا عقب. نه کمربندی، نه امنیتی. راننده سرویس با یک دست فرمان و دنده را دارد، با یکدست با گوشی حرف می‌زند. کمربند هم نبسته. تنها ماموریتی که می‌شناسد آنست که کودکان هرچه سریع‌تر به مهد برسند. همین! یکطرفه هم می‌رود که سریعتر برسد. کودک روز دیگر با والدین بیرون می‌رود که دست او را گرفته‌اند و مثل همیشه و مانند اغلب بزرگترهای دیگر از چراغ قرمز عابر عبور می‌کنند. برایش هله‌هوله می‌خرند و نایلون آن را گوشه‌ای پرتاب می‌کنند.

*

آنچه کودک از بزرگترهای اجتماع می‌بیند در تقابل آشکار با حرف‌ها و شعارهایی هست که از کتاب و رسانه و مدرسه به گوشش می‌رسد. مربی بهداشت مدرسه جلوی چشم بچه‌ها نوشابه و هله‌هوله می‌خورد، معلم را دیده که در خیابان سیگار می‌کشد، پزشکی که به او سر می‌زنند سالی یکبار هم ورزش نمی‌کند، به پارک هم که می‌روند. پدر و مادرش مانع صحبت و معاشرت و بازی کودک با کودکان دیگر می‌شوند. در خانه و اجتماع و مدرسه هم همه یکسره مشغول امر و نهی او هستند. شهرستان محل زندگی کودک علیرغم همه توصیه‌های عمو فلانی در تلویزیون، هیچ برنامه و سیستمی برای تفکیک زباله ندارد. کودک به‌ندرت دیده یا اصلا ندیده که بزرگترها نریختن زباله در کوچه  و خیابان را جدی بگیرند. کودک از این همه تضاد، گیج و سردرگم می‌شود.

*

اگر کودکی بخواهد قانون‌گرا باشد و از خط سفید عابر با خیال راحت عبور کند (بر فرض که اصلا خط عابری در خیابان باشد!) چند درصد بزرگسالان ما به درجه‌ای از فهم اجتماعی رسیده‌اند که به خاطر او سرعت را کم کنند تا حداقل استرس به کودک وارد شود و چند درصد همچون دیوانگان از کنار وی خواهند گذشت؟ در ذهن و ضمیر ما بزرگسالان، کودکان واقعا چقدر اهمیت دارند؟ کودک همه‌جا در حاشیه است، مگر زمانی که کسی بخواهد لپش را بکشد یا ماچش بکند. یک بزرگتر حق طبیعی خود می‌داند که محبت یا ناراحتی خود را به‌زور به کودک نشان بدهد. یا به‌زور او را می‌بوسد و بغلش می‌کند یا به‌زور در صف نانوایی او را کنار می‌زند و در پاسخ به حق‌طلبی منطقی او، تحقیرش می‌کند. بزرگترها حتی به خودشان حق می‌دهند به خاطر جلب توجه کودک به‌راحتی به او دروغ‌گفتن بیاموزند. مثلا دیده‌اید که دستشان را مشت می‌کنند و می‌گویند بوسم بده تا این شکلات را به تو بدهم.

*

کودکی که مرتب می‌شنود باید صادق باشد، اگر در جمعی باشد و در جواب یک سوال تکراری و کلیشه‌ای مجری و معلم و ... قرار بگیرد که مثلا بچه‌ها همه‌ی شما منظم هستید؟ باید آشکارا ریا بکند و بگوید بله. کسی او را برای پاسخ «نه» تحسین نخواهد کرد. کودک صبح تا شب بی‌برنامگی را در خانه و مدرسه لمس می‌کند و تنها چیزی که از معلم و مدیر می‌شنود آنست که «برنامه‌ریزی داشته باشید.» زمانی که حق دوستانش را در نظر می‌گیرد و احیانا از خوراکی مجانی یا جایزه‌ای جا می‌ماند به جاش تشویق‌شدن، تحقیر می‌شود که بی‌عرضه، نمی‌توانستی مثل بقیه زرنگی کنی؟

*

صحبت‌ها و نظرات کودک هم برای کسی مهم نیست. در هیچ تصمیم‌گیری نظر او خواسته نمی‌شود. همیشه وقتی می‌خواهد صحبت کند بزرگترها کارهای مهم‌تری دارند. اخبار که هیچوقت تمامی ندارد، سریال‌ها، صحبت‌های تلفنی و گوشی و موبایل و تبلت و اینترنت و ... بزرگترها هم آخرش یک تبلت یا گوشی به دست کودک می‌دهند و خودشان را خلاص می‌کنند تا کمی به فکر زندگی و معیشت و گرفتاری‌های ریز و درشت خود باشند.

*

والدین کودک اگر پیش روی او با یکدیگر دعوا و درشتی نکنند جای شکر دارد، چه رسد به آن که جلوی کودک به یکدیگر محبت کنند. کودک می‌بیند که والدین خسته، رخت و لباس را به گوشه‌ای می‌اندازند و به تلویزیون و گوشی و تبلت چشم می‌دوزند. والدین نه برای خودشان نه برای کودک کتاب نمی‌خوانند. به شکل عملی مسواک و ورزش و نرمش نمی‌کنند و در عین حال توقع دارند فرزندشان هر روز ورزش کند و هرشب مرتب مسواک بزند.

*

کودک در میان این همه تناقض‌ها و ریاکاری‌ها و ندانم‌کاری‌ها یک آدم بزرگی می‌شود مثل همه. از چراغ قرمز عبور می‌کند، زباله می‌ریزد، خلاقیت‌ها و خواسته‌هایش را کور می‌کند، منزوی و غیراجتماعی می‌شود، به مسواک و ورزش و برنامه‌ریزی و نظم بی‌توجه می‌شود. ریاکار و خودرای می‌شود ... و این چرخه‌ی را معیوب همچنان ادامه می‌دهد و همه می‌گویند مگر ما چه کوتاهی کردیم؟

*

بزرگترهای محترم، والدین ارجمند، معلمان گرامی، عالمان بی‌عمل! بهتر است اگر خیلی نگران کودکان و آینده‌ی اجتماع هستیم، صحبت و شعار را متوقف کنیم و به فکر اصلاح عملکرد خودمان باشیم. مطمئن باشیم کودکان هم از اعمال ما خواهند آموخت، نه از سخنان ما.

  
نویسنده : علی ; ساعت ۱٠:٢٩ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٤/۱٢/٢٠